ARAÇ VE GEREÇ: Kağıt levha, tahta
levha, alüminyum levha, cam levha, toplu iğne veya ataç, mıknatıs
AMAÇ:1 Mıknatıs ve özelliklerini kavrayabilme.
DAVRANIŞLAR
D7: Bir çubuk mıknatısın ikiye bölündüğünde iki
ayrı çubuk mıknatıs olduğunu deney ile gösterme.
D8: Mıknatıs kutuplarının N ve S ile
gösterilmesinin nedenini açıklama.
DENEYİN YAPILIŞI: Cam levha üzerine toplu iğneleri koyunuz.
Levhanın altında mıknatısı gezdiriniz. Toplu iğneler mıknatıs tarafından
çekiliyor mu?
Aynı deneyi kağıt, tahta, alüminyum gibi levhalar ile de
yapınız. Toplu iğneler mıknatıs tarafından çekiliyor mu?
SONUÇ: Cam levha üzerine koyduğunuz toplu iğneler, levha altındaki
mıknatıs tarafından çekilir. Aynı şekilde kağıt, tahta, alüminyum levhalar ile
de aynı sonucu elde edersiniz. Mıknatıs ile tıplu iğneler arasında bulunan
değişik levhalara rağmen manyetik alan meydana gelir. Manyetik alan boşluk
dahil her ortamda etkindir ve yalıtılması ortam etkisi ile mümkün değildir.
MANYETİK ALAN KUVVET ÇİZGİLERİ:
Altında mıknatıs bulunan cam levha üzerindeki demir
tozları belirli bir şekil alır. Demir tozlarının belirli bir şekilde
sıralanmasını sağlayan bir kuvvet bulunmaktadır. Demir tozları cam levha
altında kapalı eğriler şeklinde dizilirler. Demir tozlarının dizilişi, bize
bir mıknatısın çevresinde oluşturduğu manyetik alan kuvvet çizgilerinin
dağılımını gösterir.
Mıknatıs etrafındaki manyetik alan, yalnız yatay
düzlemde olmayıp, mıknatısın çevresinde her yöndedir. Manyetik alan kuvvet
çizgilerinin, mıknatısın kuzey kutbundan çıkıp güney kutbuna girdikleri kabul
edilir.
Bir mıknatıs çubuğun manyetik alan kuvvet çizgileri,
mıknatısın uçlarına yakın bölgelerde daha sık, uzak bölgelerde daha seyrektir.
Manyetik alanın şiddeti, alan çizgilerinin sık olduğu yerde daha büyük, seyrek
olduğu bölgede ise daha küçüktür.
Manyetik Bir
Alan Oluşturan Bir Mıknatısın Kutuplarını Pusula İle Belirleme
Kutupları belirlenmemiş bir mıknatısın hangi
ucunun kuzey , hangi ucunun güney olduğunu bir pusula kullanarak
belirleyebiliriz. Pusula içindeki ibre de bir mıknatıstır. Mıknatısın bir
kutbunu, pusula ibresinin kuzey yönü gösteren ucuna yaklaştırdığımızı
düşünelim. Eğer bir çekme etkisi gözlersek, mıknatısın bir ucu, S kutbu
demektir. Diğer ucu ise, N kutbudur.
Mıknatısın kutuplarının belirlenmesi
YER
KÜRENİN MANYETİK ALANI:
Ortasından bir iplik ile bağlanarak asılan
çubuk mıknatısın belirli bir doğrultuyu alması, mıknatısa bir manyetik alanın
etki ettiğini gösterir. Bu alan Yer� in manyetik alanıdır. Bu alan, yer� in
dönme ekseni ile yaklaşık 150 lik açı yapacak şekilde Yer� in
merkezine konmuş büyük bir çubuk mıknatısın manyetik alanına çok benzer.
Bir pusula ibresinin daima kuzey-güney
doğrultusunda olması, Yer� in manyetik alanının varlığını gösterir. İbrenin
kuzey kutbu, kuzeye yöneldiğinden, kuzeyde bir güney mıknatıs kutbu, güneyde de
kuzey mıknatıs kutbu vardır. Böylece yer kürenin coğrafi kutupları ile manyetik
kutupları aynı noktalara rastlamaz.
Yer kürenin coğrafi kutupları ile manyetik
kutupları çakışık olmadığından pusula ibresi Yer üzerinde çok yerde çoğrafi
kuzey kutbu göstermez. Pusula ibresi ile coğrafi kuzey-güney doğrultusu
arasında bir açı vardır. Bu açı sapma açısıdır. Sapma, bulunulan yere göre
doğuya veya batıya doğru olur. Sapma, yıllara ve mevsimlere göre değişir.
Yer kürenin manyetik alan çizgileri ile çubuk
mıknatısın manyetik alan çizgileri birbirine benzer.
MIKNATISIN
KULLANILDIĞI YERLER
Mıknatıslar pusula yapımında, ev araçlarından telefon, radyo, televizyon, bazı
oyuncaklar ve benzeri araçlarda kullanılırlar. Sanayide ise bazı elektrik
motorları ile manyetik ve manyetik olmayan maddeleri ayırıcı araçların
yapımında kullanılır.
